Fikri Mülkiyet Haklarına Genel Bir Bakış

Dünya küreselleşirken bilginin değeri artmakta ve buna paralel olarak da fikri ve sınaî mülkiyet hakları önemi kazanmaktadır. Bugün etkin bir fikri mülkiyet sisteminin gelişmenin ayrılmaz bir parçası olduğu genel kabul görmektedir. Zira 2000’li yıllarda adından en çok söz ettiren Microsoft, Google, Facebook gibi birçok girişimin temeli yaratıcı fikirlerdir.
Etkin bir fikri mülkiyet sistemi, gelişen ülkeler kadar gelişmekte olan ülkeler için de önemlidir. Küreselleşme ile kolayca yer değiştiren uluslar arası şirketler için ucuz iş gücü, güvenlik, istikrar ve hammadde kadar yerleşilecek ülkede tesis edilmiş fikri mülkiyet sistemi de önem arz etmektedir. Fikri mülkiyet sistemi olmadan çok uluslu şirketlerce yapılan yatırımlar, gelişmekte olan ülkelerdeki ucuz hammadde ve işgücünden faydalanmakla sınırlı kalacak, AR-GE gibi yerleşilen ülkeye gerçek fayda sağlayacak teknik ve ekspertiz gerektiren çalışmalar yapılmayacaktır.
Fikri mülkiyet hakları gelişmekte olan ülkelerin kalkınmasında da itici güç olacaktır. Mesela; ülkemizde üstün kalitede yapılan tekstil imalatında uluslar arası firmalar için fason imalatçıdan öteye gitmenin yolu markalaşmadır. Aynı şekilde yurdumuzda, Dünya standartlarında yapılan ilaç üretiminde jenerikçiden öteye gitmenin yolu yeni ilaçlar geliştirip patentini almaktadır. Bunların yanında, fikri mülkiyet sistemi ile gelişmekte olan ülkelerdeki yerel bilgi ve kaynaklar ait olduğu coğrafyada kalarak yerel halkın kalkınmasının da temellerini oluşturacaktır.
Dünya’da etkin bir fikri mülkiyet sistemi kurma ihtiyacının gözardı edilemez hale gelmesi Dünya Ticaret Örgütü bünyesinde Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması’nın (TRIPS) imzalanması sonucunu doğurmuştur. Dünya’da genel kabul gören bu anlaşma, taraf devletlere asgari düzeyde de olsa bir fikri mülkiyet hakları sistemi tesis etme yükümlülüğü getirmiştir.
Ticaretle Bağlantılı Fikri Mülkiyet Hakları Anlaşması’nda fikri mülkiyet kapsamındaki konular yedi temel grup altında ele alınmaktadır. Bunlar buluşlarla ilgili olan patentler ve faydalı modeller, edebi ve sanatsal çalışmalar, bilgisayar yazılımları ve sanatın diğer alanlarıyla ilgili olarak telif hakları, özel şekillerin, süslemelerin, biçim ve görüntünün sonucu olarak endüstriyel tasarımlar, bir hizmet ürünü veya ürünü niteleyen kelime ve sembollerle ilgili olarak markalar, bir malın coğrafi kaynağını göstermeye yarayan işaret ve adlarla ilgili olarak coğrafi ad ve işaretler, yarı iletken bir maddenin çeşitli katmanlarından oluşmuş üç boyutlu yapılarla ilgili olarak yarı iletken topografyalar (çipler) ve açıklanmamış bilginin korunmasıyla ilgili olarak da ticari sırlar olarak tanımlanmaktadır[1].
1. PATENTLER
PatKHK’nin 5. maddesinde belirtildiği üzere yeni, tekniğin bilinen durumunu aşan ve sanayiye uygulanabilir olan buluşlar patent verilerek korunur. Patent, buluş sahibine buluşu üzerinde belirli bir süreyle sınırlı olarak devlet veya diğer resmi patent ofisleri tarafından bahşedilen haktır.
Patentin en önemli amacı fikri ürün olan buluş yapmayı ödüllendirerek teknolojik gelişmeleri ve ekonomiyi teşvik etmektir (PatKHK m.1) Buluş, kısaca sanayideki teknik bir problemin çözümü olarak tanımlanabilmekte ve yeni teknolojilerin üretilmesini, varolan teknolojinin ise gelişmesini sağlayan en önemli unsurlardan biri olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bir başka değişle buluş tarım da dahil olmak üzere sanayi ve teknoloji alanındaki spesifik bir sorunun çözümüdür. Patent hakkı buluş sahibine sözkonusu ürünü satma, pazarlama konusunda bir ayrıcalık sağlamakta ve bu da yeni buluşların yapılmasını teşvik etmektedir. Patent hakkının buluş sahibine verdiği bu ayrıcalık incelemeli patentte 20 yıl, incelemesiz patentte 7 yıldır.
2. FAYDALI MODELLER
Faydalı model, tekniğin bilinen durumunu aşma kriterini gerçekleştirmeyen ancak yeni ve az da olsa teknik bir ilerleme sağlayan ve tekniğin bilinen durumundan kolayaca çıkarılamayan bu tür fikir ürünlerinin de korumadan mahrum bırakılmaması için kabul edilmiş sınaî mülkiyet hakkıdır[3].
Patent sahibine tanınan koruma, faydalı model sahibine de aynen tanınır ancak faydalı modeli koruma süresi 10 yıl olup bu süre uzatılamaz. Patent sahibi patent konusu buluşu geliştiren ve asıl patentin konusu ile bütünlük içinde bulunan buluşların koruması için ek patent başvurusunda bulunurken faydalı model belgesi sahibi kendisine ek belge verilmesini talep edemez. Tasarım olarak da tescil edilebilen faydalı modeller, devredilebilir, miras bırakılabilir, haczedilebilir, rehnedilebilir, hapis hakkına konu olabilir.
Türk Patent Enstitüsü, faydalı model koruması talep edilen buluşların sadece şekli şartları yerine getirmiş olup olmadığını incelemekte, yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik açısından inceleme yapmamaktadır. Faydalı modelin yeni olmadığı ve/veya sanayiye uygulanır olmadığı iddiası açılacak bir hükümsüzlük davasında ileri sürülebilmektedir.
Bütün bu sebeplerle, faydalı model belgesinin verdiği haklardan tam olarak faydalanabilmek için faydalı modelin konusunun kanunun aradığı şartları taşıyıp taşımadığı başvuru yapmadan önce çok iyi değerlendirilmelidir.
3. MARKALAR
Marka bir teşebbüsün mal veya hizmetlerini bir başka teşebbüsün mal veya hizmetlerinden ayırt etmeyi sağlaması koşuluyla, kişi adları, sözcükler, şekiller, harfler, sayılar, malların biçimi ve ambalajları ve bunlar gibi her türlü işarettir (MarKHK m. 5). Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere markanın en temel fonksiyonu bir işletmenin mal ve hizmetlerini bir başka işletmenin mal ve hizmetlerinden herhangi bir karışıklığa yol açmadan ayırt etmektir.
Markalar; hizmet markaları, ticaret markaları gibi türlere ayrılır. Ticaret markası bir işletmenin üretimini veya ticaretini yaptığı malları, başka işletmelerin mallarından ayırt etmeye yarayan işaretlerken sunulan hizmetleri ayırt etmeye yarayan markalar da hizmet markaları olarak tanımlanmaktadır.
Marka ne kadar özgünse ayırt edicilik işlevini o kadar etkin yerine getirecektir. Bu sebeple, markayı oluşturacak işaret, hem her hangi bir karışıklığa yol açmayacak hem potansiyel müşterilerin hafızasında yer edecek hem de ticareti yapılacak mal ve hizmatleri en iyi şekilde temsil edecek bir ibare olmalıdır. İsabetli seçilen ibareler marka olarak görevini başarıyla yerine getirerek tüketicinin zihninde kolayca yer edebilmekte ve herhangi bir karışıklığa da yol açmamaktadır.
Malların ve hizmetlerin niteliği, kalitesi, üretim yeri zamanını gösteren, halkı yanıltacak veya ahlaka aykırı işaretler marka olarak tescil edilemez. Bunun yanında ülkemizde daha önce tescilli olan markaların aynısı veya ayırt edilemeyecek derecede benzeri ile Paris anlaşması çerçevesinde korunan tanınmış markalar da tescil edilemez. Örneğin tescil edilmiş Bellona markası varken Bellini[4] tescil edilemez veya Red Bull markaları Dünya’nın birçok ülkesinde tescilli olup Paris Sözleşmesi çerçevesinde koruma altındayken ona ayırt edilemeyecek derecede benzer olan Povver Bull tescil edilemez.
Bu nedenlerle, marka başvurusunun, mutlak veya nisbi tescil engellerine takılıp Türk Patent Enstitüsü’nce reddi veya her nasılsa tescil edilmiş olsa bile uzun ve masraflı olacak ayrıca markanın akibeti konusunda belirsizlik yaratacak hükümsüzlük davası süreci yaşama riskindense, tescil aşamasında azami bir dikkat ve özen gösterecek alanında tecrübe sahibi marka vekillerinden yardım alınmalıdır.
Tescilli markanın koruma süresi başvuru tarihinden itibaren on yıldır ve bu süre onar yıllık dönemler halinde yenilenebilir. Yenileme talebinin yapılması koruma süresinin sona erdiği ayın son gününden önceki altı ay içinde gerçekleştirilir. Bu sürenin kaçırılması halinde uzatma, koruma süresinin bitiş tarihinden sonraki altı ay içinde ceza niteliğinde ek bir ücretin ödenmesiyle yapılır.
4. ENDÜSTRİYEL TASARIMLAR
Tasarım bir ürünün tümü veya bir parçası üzerindeki süslemenin çizgi şekil, biçim, renk, doku, malzeme veya esneklik gibi insan duyuları ile algılanan çeşitli unsur veya özelliklerinin oluşturduğu bütün olarak tanımlanmaktadır (EndTasKHK m.3).
Tasarım fonksiyonel, sanatsal veya hem fonksiyonel hem de sanatsal özellikleri içinde barındırabilir. Örneğin, Artemis heykelini andırır şekilde tasarlanmış bir abajur hem heykel özelliği olması sebebiyle sanatsal hem de aydınlatma işlevi sebebiyle fonksiyonel özellikleri içinde barındıracaktır. Öte yandan, takı tasarımları daha çok sanatsal, el arabası tasarımı ise tamamen işlevsel bir özellik taşıyacaktır.
Bir endüstriyel tasarımın korunması için yeni ve ayırt edici özelliğine sahip olması gerekmektedir. Tescilli tasarımların koruma süresi başvuru tarihinden itibaren 5 yıl olarak belirtilmekte bu süre 5’er yıllık süreçler halinde 25 yıla kadar uzatılabilmektedir.
Türk Patent Enstitüsü, endüstriyel tasarım tescili yaparken, başvuru sahibinin beyanına itibar ederek sadece şekli bir araştırma yapmakta, tasarımın yeniliği ve başvuru yapanın hak sahipliği konusundaki incelemeyi ise ancak tasarım başvurusunun yayınlanmasından itibaren yapılacak bir itiraz ile yapmaktadır. 6 aylık tasarıma itiraz süresi genelde takip edilmemekte ve bu süreden sonra tescil edilen tasarımların hükümsüzlüğü ise ihtisas mahkemelerinde açılacak hükümsüzlük davası ile mümkün olmaktadır. Bu sebeple, özellikle temel iştigal konuları yaptıkları estetiksel ve fonksiyonel tasarımlar olan takı, mobilya, ışık/avize gibi sektörlerde faaliyet gösteren kişi ve şirketler mağduriyetlerin önlemesi açısından endüstriyel tasarım tesciline gereken önemi vermelidirler.
Kanun koyucu tekstil, takı gibi sektörlerde, modası çabuk geçen ve sayısı çok olması sebebiyle tescili zahmetli olan ürünleri dikkate alarak çoklu başvuru imkânı getirmiştir. Bu imkân tasarlanan ürünlerin aynı alt sınıfa veya set/takıma dâhil olması ya da bileşik bir ürünün parçaları veya birden çok sunuşun bir arada algılanabilen bileşimine ait tasarımlar bakımından mümkündür[6].
5. COĞRAFİ AD VE İŞARETLER
Coğrafi ad ve işaretler, kullanılan bir malzeme, üretim yöntemi gibi sebeplerle bir alanla, yöreyle, bölgeyle, özdeşleşmiş ürünlerin ayırt edilebilmesini sağlar. Mesela Ezine peyniri, Çorum leblebisi, Hereke halısı, Rize bezi gibi.
Bir coğrafi işaretin tescili, buna konu olan ürünün belli bir bölgeye aidiyetinin açıklanması, üretilen mal ve hizmetin belirlenen ayırıcı özelliklere sahip olduğunun garanti edilmesi, kullanımının garanti edilmesi, kullanımının bağlanması ve o coğrafi işaretin belirlenen özellikleri taşımayan başkaları tarafından kullanımının engellenmesi gibi çeşitli amaçlara hizmet etmektedir.
Tescilli coğrafi işaretin kullanımı başlığını taşıyan 555 sayılı KHK madde 17/2 c.2 : “coğrafi işaretin kullanılabilmesi için ürünün üretimi, işlenmesi ve diğer işlemlerden en az birinin sicilde belirtilen yöre, alan ve coğrafi bölge sınırları içinde yapılmış olması ve ürünün sicilde gösterilen kalite, ün ve diğer özellikleri taşıması şartı aranır” hükmünü içermektedir.
Coğrafi işaretin gerçek anlamda ürünlerin yöresellik ve/veya kalitesini simgeleyebilmesi, aynı zamanda bölgesel gelişime katkıda bulunabilmesi için bu işareti taşıyacak işletmelerin denetimi çok büyük önem taşımaktadır. Denetim, coğrafi işarete konu ürünün üretimi, pazarlanması, tescilli coğrafi işaretin kullanım biçimi, markalanması, ürün üzerinde belirtilmesi, işaretleme ve etiketleme şekillerine ilişkin olarak yapılacaktır. Bu denetimi yapacak organın ise yeterli personel, ekipman ve diğer olanaklara sahip ve sözkonusu ürünün üretim durumlarını sürekli kontrol edecek bir yeteneğe sahip olması gerekir[8].
6. YARI İLETKEN TOPOGRAFYALAR
Entegre devre, elektronik gibi işlevleri yerine getirmek üzere tasarlanmış, en az bir aktif elamanı olan ve ara bağlantılarından bir kısmının ya da tümünün bir parça malzeme içerisinde ve/veya üzerinde bir araya getirilmiş ara veya son formdaki üründür.
Çip olarak da adlandırılan entegre devreler, bilgisayar dahil tüm elektronik aletlerin üretilme ve hacimlerinin küçültülmesinde küçüklükleri nedeniyle avantaj sağlamaktadırlar. Entegre devre topografyalarının da tescilliri Türk Patent Enstitüsü tarafından yapılmaktadır.
Entegre devre topografyalarının korunması için orijinal olması yeterlidir. Orjinallik, entegre devre topografyasının tasarlayıcısının kendi fikri çabası sonucu ortaya çıkmış ve tasarlama sırasında entegre devre üreticileri ve entegre entegre devre topografyası tasarımcıları arasına bilinmiyor olmasıdır. Daha önce bilinen elemanların devre topografyası ise ancak bir büütün olarak ele alındığında bir araya getiriliş şekli bakımından orjinalse korumadan yararlanabilecektir.
Tescilli topografyaların koruma süresi, başvuru tarihinden başlamak üzere azami 10 yıldır. 10 yıl sonra topoğrafya kamu kullanımına açık hale gelir yani korumadan yararlanamaz.
7. TELİF HAKLARI
Telif hakları; bilim, edebiyat ve sanat eserlerini ve eser sahibinin haklarını koruyan hukuk kurallarını içermekte ve hak sahibine, eseri üzerinde maddi ve manevi kullanım hakkı sağlamaktadır. Fikri hakların kapsamı, gelişen zaman içinde genişleyip bu hakların kapsamının temelinde yer alan edebiyat, müzik ve sanat eserlerinin yanında, bilim ve sinema, maket, harita, elişi süsleme gibi uygulama sanatları, kareografi ve pandomim, bilgisayar programlarına dâhil veri tabanları ve yazılımlar gibi çeşitli uygulamalar, birer eser olarak fikir ve sanat eseri hukuku içinde yer almaktadırlar[9]. Telif hakkı, eser sahibinin yarattığı eseri, başkalarının izinsiz kullanımını önlemek ve asıl hak sahibinin yarattığı çalışmaların maddi getirilerinden mahrum edilmesine karşı koruma sağlayan bir imtiyaz hakkı olarak nitelendirilmektedir.
Ülkemizde telif hakları konusu korsan kitap, bandrolsüz cd’ler ile sürekli gündemde olan bir husustur. Bu hakların gerçek anlamda korunması; yeni kitapların yazılması, yeni filmlerin çekilmesi gibi sanatsal üretimi teşvik ederek anılan fikri ürünlerden elde edilen gelirlerin gerçek hak sahibi olan eser sahiplerine, yapımcılara, yayıncılara vs. dönmesini sağlayacaktır.
SONUÇ
Ülkemizde Avrupa standartlarına uygun bir fikri mülkiyet sistemi kurulması yönünde gereken yasal çerçeve çizilmiş/çizilmekte olmakla beraber bu konuda sağlıklı bir uygulama geliştirilmesi modern kanunların yanı sıra işleyen bir yargı ve idari organlar, yeterli bilgi ve beceriye sahip marka/patent vekilleri ile fikri mülkiyet haklarının önemi konusunda oluşturacak toplumsal bilinç ile mümkün olacaktır.
Web sitesi ve makaleyle  ilgili her türlü soru, görüş ve yorum için;
Av. Z. Emre Kurt   [addmail]